Naar de inhoud

← alle projecten

november 2026 Historie

Loghi Studio: oude Friese handschriften lezen

Stand van zaken: in ontwikkeling. Ik gebruik het al voor mijn eigen onderzoek; voor anderen is het nog niet beschikbaar.

Bij Tresoar zijn duizenden boeken van de Friese nedergerechten gescand: rechtbank-, wees- en hypotheekboeken uit de zestiende tot en met de achttiende eeuw. Iedereen kan ze online bekijken, maar lezen kunnen maar weinig mensen, en doorzoeken kan niemand. Zo ziet zo’n bladzijde eruit:

Uitsnede van een handgeschreven bladzijde uit 1632 in bruine inkt, in een snel en sterk verbonden schrift. Er staat ongeveer: Reijner Roeloffs cum uxore contumaceert ter inst(antie) van Aert Gers als recht hebbende van d(e) Burgem(eeste)r Rijnnert Oedes om betalen van 93 gl 6 st volgens den brieff in dato den 12 7bris 1632.
Het Bildt, 1632: “Reijner Roeloffs cum uxore contumaceert ter instantie van Aert Gers … om betalen van 93 gl 6 st volgens den brieff in dato den 12 7bris 1632”. Bron: Tresoar, toegang 13-07 (nedergerecht Het Bildt), inv. 6, scan 154.

Wat het doet

Loghi Studio is een eigen werkplaats rond Loghi, de open-source handschriftherkenning van het KNAW Humanities Cluster. Loghi zoekt de regels op een scan en leest ze; Loghi Studio regelt de rest:

  • Boeken binnenhalen: een inventarisnummer van Tresoar invullen is genoeg, de scans komen vanzelf.
  • Lezen in een wachtrij, boek voor boek, ’s nachts met meer kracht, en na een herstart gewoon verder.
  • Bladeren met de scan en de gelezen tekst naast elkaar.
  • Zoeken op namen, met de spellingen van toen: Lieuwes, Lijuwes en Lyeves, Lolck en Lolckje, -sz, -sen en -dr. Een hele stamboom kan in één keer als zoeklijst worden ingeladen.
  • Meten hoe goed het leest, op regels die met de hand zijn nagelezen, zodat elke verbetering echt een verbetering is.

Hoe goed het leest

Handen van rond 1800 gaan al heel goed. Het fragment hieronder leest Loghi bijna foutloos:

Uitsnede van een handgeschreven bladzijde van eind achttiende eeuw, in een regelmatig, sierlijk schrift.
Het Bildt, eind 18e eeuw. Loghi leest: “ieder onzer in t bijzonder voor ’t geheel, onder afstand van de beneficien van divisie en discussie gemelde zumma ad ƒ 100 op de eerste aanmaninge wederom te zullen Restitueeren in zilveren klinkende munte”. Bron: Tresoar, toegang 13-07, inv. 106, scan 99.

De oudste handen, zoals die van 1632 hierboven, zijn nog echt moeilijk. Daar wordt maar een deel van de tekst goed gelezen. Toch is het al heel waardevol: in de boeken van Het Bildt vond de namenzoeker bekende voorouders terug op precies de bladzijden waar ik ze eerder met de hand had gevonden, en nog veel meer plekken om na te kijken. Het volgende werk is een leesmodel dat beter is in Friese handen van de zestiende tot de achttiende eeuw.

Het doel

Nu draait Loghi Studio thuis, voor mijn eigen onderzoek. Het doel is om het later voor iedereen beschikbaar te maken, en vooral bruikbaar voor instellingen als Tresoar en de Fryske Akademy: oude Friese bronnen die nu alleen voor specialisten leesbaar zijn, leesbaar en doorzoekbaar voor iedereen die zoekt naar voorouders, een dorp of een boerderij.